Dziecko trafiające do pieczy zastępczej nie przestaje być dzieckiem swoich rodziców biologicznych. Jednocześnie zaczyna budować relację z nowymi opiekunami. To naturalne, że w tej sytuacji może pojawić się napięcie wewnętrzne oraz rozdarcie pomiędzy potrzebą bycia wiernym swojej rodzinie pochodzenia a potrzebą bezpieczeństwa i bliskości w nowym domu. To właśnie nazywamy konfliktem lojalnościowym.

Czym jest konflikt lojalnościowy?

Konflikt lojalnościowy to stan psychicznego napięcia, w którym dziecko czuje, że okazanie przywiązania, wdzięczności lub miłości jednej osobie oznacza zdradę drugiej. W pieczy zastępczej najczęściej dotyczy to relacji między rodziną biologiczną a rodziną zastępczą
ale może obejmować także rodzeństwo, dalszą rodzinę czy poprzednich opiekunów.

Dziecko może przeżywać myśli takie jak:

„Jeśli powiem, że tu jest mi dobrze, mama pomyśli, że jej nie kocham.”,

„Nie mogę polubić taty zastępczego, bo mój tata jest prawdziwy.”,

„To moja wina, że musiałem odejść z domu.”.

Warto podkreślić, że to nie jest nielojalność ani manipulacja. To próba poradzenia sobie
z ogromnym napięciem emocjonalnym i złożoną sytuacją relacyjną.

Konflikt lojalnościowy w świetle teorii przywiązania

Z perspektywy teorii przywiązania Johna Bowlby’ego, dziecko posiada biologicznie uwarunkowaną potrzebę tworzenia silnej więzi z figurą przywiązania. Ta więź nawet jeśli relacja była niewystarczająca, niestabilna czy krzywdząca pozostaje istotna dla poczucia tożsamości dziecka.

Mary Ainsworth opisała wzorce przywiązania (bezpieczny, lękowo-ambiwalentny, unikający), a późniejsze badania wskazały także na przywiązanie zdezorganizowane, które jest często obserwowane u dzieci z doświadczeniem traumy relacyjnej.

Dziecko w pieczy zastępczej może np. jednocześnie silnie tęsknić za rodzicem biologicznym, doświadczać wobec niego złości i lęku, bać się ponownego odrzucenia i/lub mieć trudność z zaufaniem nowym opiekunom.

Budowanie nowej więzi nie oznacza „zastąpienia” starej. W psychice dziecka nie ma prostego mechanizmu wymiany relacji. Nowe przywiązanie rozwija się obok poprzedniego,
a nie zamiast niego.

Jeżeli dziecko odczuwa, że nowa relacja wymaga zaprzeczenia starej, konflikt lojalnościowy nasila się, a proces tworzenia bezpiecznej więzi zostaje zablokowany.

Jak objawia się konflikt lojalnościowy?

Konflikt lojalnościowy może przyjmować różne formy, często pośrednie:

1. Trudne zachowania po kontaktach z rodziną biologiczną

• wybuchy złości,
• prowokacyjne zachowania,
• wycofanie,
• regres (np. moczenie nocne).

Nie są to „złe maniery”, to przejaw przeciążenia emocjonalnego.

2. Idealizowanie rodziców biologicznych

Nawet przy ewidentnych zaniedbaniach dziecko może bronić rodzica, minimalizować trudne doświadczenia lub obwiniać siebie.

3. Odrzucanie rodziny zastępczej

Dziecko może mówić: „Nie jesteś moim prawdziwym rodzicem.” “Wrócę do domu i o Was zapomnę”.

To często próba ochrony więzi z rodziną biologiczną, a nie brak uczuć wobec rodziny zastępczej.

4. Nadmierna „lojalność”

Niektóre dzieci tłumią własne potrzeby, aby nie obciążać żadnej ze stron. Stają się „grzeczne”, nadodpowiedzialne, unikają rozmów o swoich uczuciach.

Co mogą zrobić rodzice zastępczy, aby pomóc dziecku?

W sytuacji konfliktu lojalnościowego kluczowe znaczenie ma postawa rodziców zastępczych.

To oni mogą stworzyć dziecku przestrzeń, w której nie musi wybierać między jedną a drugą rodziną. Najważniejsze jest danie dziecku jasnego komunikatu wprost lub poprzez codzienne zachowania, że może kochać swoich rodziców biologicznych i jednocześnie budować więź w nowym domu.

Zgoda na „podwójną lojalność” znacząco obniża napięcie i sprzyja rozwojowi bezpiecznej relacji.

Istotne jest unikanie rywalizacji i krytykowania rodziców biologicznych. Dziecko często utożsamia się z rodzicem, dlatego atak na niego bywa przeżywany jako atak na własną tożsamość. Postawa neutralności i szacunku nie oznacza zaprzeczania trudnym faktom, lecz oddzielenie oceny zachowań dorosłych od wartości dziecka i jego więzi.

Szczególnej uważności wymagają momenty kontaktów z rodziną biologiczną. Po spotkaniach mogą pojawiać się silne emocje, takie jak:  złość, wycofanie, regres. Zamiast interpretować je jako „złe zachowanie”, warto zobaczyć w nich przejaw przeciążenia. Pomocne jest obniżenie wymagań, zwiększona dostępność emocjonalna i gotowość do spokojnej rozmowy.

Budowanie relacji opartej na bezpieczeństwie, przewidywalności i cierpliwości, a nie na oczekiwaniu wdzięczności pozwala dziecku stopniowo integrować swoje doświadczenia.

Konflikt lojalnościowy nie jest zaburzeniem ani „problemowym zachowaniem”. Jest naturalną reakcją dziecka na złożoną sytuację relacyjną.

Rolą dorosłych nie jest wybór za dziecko, lecz stworzenie takiej przestrzeni, w której nie musi ono wybierać. Bezpieczna piecza zastępcza to taka, która pozwala dziecku zachować swoją historię i jednocześnie budować nową.

Zuzanna Chabowska – psycholog w Powiatowym Centrum Pomocy Rodzinie w Pucku

Bibliografia:

Bowlby, J. (2007). Przywiązanie. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.,

Ainsworth, M. D. S., Blehar, M., Waters, E., Wall, S. (1978). Patterns of Attachment. Hillsdale, NJ: Lawrence Erlbaum., Schofield, G., Beek, M. (2009). Attachment Handbook for Foster Care and Adoption. London: BAAF.